Bir karbon envanteri çıkarmaya başladığınızda, ilk birkaç hafta sahte bir kolaylık duygusu verir. Kapsam 1 ve 2 — yani doğrudan yaktığınız yakıt ve satın aldığınız elektrik — fatura kayıtlarınızdan, ölçüm cihazlarınızdan ve enerji şirketi raporlarınızdan kolayca çıkar. Bir aylık disiplinli çalışma sonunda, ekibiniz tabloya bakar ve “tamamladık” der.
Ama envanterinizin yalnızca %20-30'unu tamamladınız. Kalan kısım — yani Kapsam 3 — tedarik zincirinizden, kullandığınız hizmetlerden, çalışanlarınızın seyahatlerinden ve satın aldığınız ürünlerden geliyor. Görmüyorsunuz çünkü ölçmüyorsunuz. Ölçmüyorsunuz çünkü kaynak veriniz başkasında.
15 kategori, bir sorumluluk sorusu
GHG Protocol, Kapsam 3'ü on beş kategoriye bölüyor — yedi tane “yukarı akış” (upstream) ve sekiz tane “aşağı akış” (downstream). Bu yapı düşünmek için bir iskelet sunuyor, ama her şirket için her kategori anlamlı olmuyor. Bir yazılım şirketiyseniz satın alınan mal ve hizmetler envanterinizin yarısını oluşturabilir; bir üretici iseniz kullanım aşamasındaki ürün daha ağır basabilir.
Bizim önerimiz: tüm 15 kategoriyi bir gece ödevi gibi yapmaya çalışmayın. Önce bir materyallik analizi yapın, sonra büyük olanları derinleştirin.
Kapsam 3 envanteri mükemmel olmak için beklenirse hiç başlamaz. Önemli olan ölçümün doğruluğu değil, ölçümün varlığı ve yıldan yıla iyileşmesidir.— GHG Protocol Scope 3 Standard, §4.2
Veri kalitesi: üç seviye
Her kategori için en az üç seviye veri toplama yöntemi var: birincil veri (tedarikçinizden alınan gerçek emisyon), ortalama veri (sektör emisyon faktörleriyle harmanlanmış) ve harcama tabanlı veri (satın alma bedeli × emisyon yoğunluk faktörü).
Birincil veri en doğrudur ama en zor toplananıdır. Tedarikçilerinizden karbon envanterlerini istemek için onlarla bir ilişki, bir şablon ve çoğu zaman bir teşvik gerekir. Harcama tabanlı veri en kolayıdır ama en kaba — 100.000 TL'lik bir donanım alışverişi, üreticisi kim olursa olsun aynı emisyon değerini üretir. Çoğu şirket yolculuğa harcama tabanlı veriyle başlar, materyal kategorileri zamanla birincil veriye yükseltir.
- Birincil veri: tedarikçi-spesifik emisyon faktörü veya gerçek tüketim.
- İkincil veri: sektör ortalaması, ülke-ortalama emisyon faktörü.
- Harcama tabanlı veri: TL × kg CO₂e / TL (Exiobase, Defra, USEEIO).
Türk şirketleri için bir başlangıç seti
Eğer Türkiye'de faaliyet gösteriyorsanız ve henüz Kapsam 3 envanterinize başlamadıysanız, ekibimizin önerdiği üç haftalık başlangıç şu şekilde:
Hafta 1 — Tarama
Tüm 15 kategoriyi inceleyin, hızlıca büyüklük tahmini yapın (harcama tabanlı, hesaplama tahmin) ve hangi kategorilerin %1 eşiğini geçtiğini saptayın. Buna screening deniyor.
Hafta 2 — Önceliklendirme
Önemli kategorileri seçin (genelde 3-5 tanedir). Her biri için veri kaynağınızı, sorumlu birimi ve hedef doğruluk seviyenizi belirleyin.
Hafta 3 — İlk hesaplama
İkincil veri ve emisyon faktörleriyle ilk hesaplamayı yapın. Yıldan yıla iyileştirme planı hazırlayın. Bu, birinci yıl envanteriniz olur — kusurlu ama varolan, ve denetlenebilir bir envanter.
Sonraki adım: Carbonlogy ile otomasyon
Carbonlogy platformu, Kapsam 3 hesaplamasını faturalarınızdan başlayarak otomatikleştirir. Belge taraması, emisyon faktörü eşleştirmesi ve veri kalitesi puanlaması — hepsi sistem içinde. Üç haftalık tarama çalışmanızı bir öğleden sonraya indirebilirsiniz.
Ama yine de — önce çerçeveyi anlayın. Otomasyon, anlamadığınız bir şeyi hızlandırırsa, yalnızca yanlışı hızlandırır.
— Defne, Mayıs 2026